Jestes tutaj:   Strona g艂贸wna arrow S艂owniczek
Kacik Szajmona
Nowo艣ci wydawnicze
Dotacja Pradzieje.pl

Je艣li podobaj膮 Ci si臋 PRADZIEJE.PL i doceniasz to co robimy, wesprzyj nas. Utrzymanie serwera kosztuje dzi艣 naprawd臋 wiele. Liczy si臋 dla nas ka偶da z艂ot贸wka.

Dofinansowanie
Jednorazowo Miesi阠znie

Waluta

Kwota

Waluta

Kwota






Przypomnij mi has硂
Nie masz konta? Za丑 sobie

Terminologia archeologiczna


Wszystkie | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | Inne


Wszystkie

Tutaj jest 52 pozycji w s硂wniku.
Stron: 1 2 3

TerminDefinicja
ANTROPOGENEZAANTROPOGENEZA [gr.], filogeneza cz艂owieka, historia rodowa cz艂owieka i cz艂owiekowatych. Pocz膮tki antropogenezy s膮 nieznane; przypuszcza si臋, 偶e cz艂owiekowate pochodz膮 od driopitek贸w, podobnie jak dzisiejsze cz艂ekokszta艂tne; jednak brak dobrych znalezisk kopalnych z wczesnego i 艣rodk. pliocenu (ramapitek) nie pozwala si臋 zorientowa膰, kiedy i w jakich okoliczno艣ciach rozpocz膮艂 si臋 proces ucz艂owieczania. Prawdopodobnie punktem wyj艣cia antropogenezy by艂o przej艣cie przodk贸w cz艂owieka od typowej dla ma艂p zbierackiej ro艣lino偶erno艣ci do zespo艂owo uprawianego 艂owiectwa, co m.in. zapocz膮tkowa艂o systematyczne pos艂ugiwanie si臋 narz臋dziami, a tak偶e wytworzenie ludzkiej organizacji rodziny (przez w艂膮czenie do uk艂adu matka–dziecko — samca w nowej roli: ojca — 艂owcy i 偶ywiciela); istnieje te偶 hipoteza, 偶e pierwszy etap antropogenezy, polegaj膮cy na wytworzeniu si臋 dwuno偶nego chodu i ludzkiego uz臋bienia, rozegra艂 si臋 jeszcze wcze艣niej, przed pojawieniem si臋 zacz膮tk贸w 艂owiectwa. Najstarsze szcz膮tki cz艂owiekowatych datowane s膮 na 3,7 mln lat temu i nale偶膮 do australopitek贸w; ich budowa anat. dowodzi, 偶e pierwszym etapem antropogenezy by艂o przystosowanie obr臋czy biodrowej i stopy do lokomocji dwuno偶nej w pozycji wyprostowanej i zmiany w uz臋bieniu (skr贸cenie k艂贸w, powi臋kszenie z臋b贸w trzonowych); znaleziska z Olduvai wskazuj膮, 偶e proces ten by艂 ju偶 uko艅czony co najmniej 1,7 mln lat temu. Dopiero w ci膮gu ostatniego miliona lat nast膮pi艂 gwa艂towny rozrost m贸zgu, od ok. 500 cm3 u australopitek贸w, poprzez ok. 1000 cm3 u pitekantrop贸w, do ok. 1350 cm3 u cz艂owieka neandertalskiego i cz艂owieka wsp贸艂czesnego. R贸wnocze艣nie post臋powa艂o w tym czasie zmniejszanie si臋 szcz臋k i pionizacja profilu twarzy. Najstarsze narz臋dzia obrobione pochodz膮 sprzed 2,5 mln lat, 艣lady ognisk sprzed ok. 400 tys. lat. Nie wyja艣niona dotychczas jest geneza i ewolucja mowy ludzkiej. Sporna te偶 jest kwestia, czy antropogeneza by艂a procesem biegn膮cym jednotorowo (stale w ramach jednego gat. biol.), czy ze 艣lepymi odga艂臋zieniami bocznymi.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
arAR [艂ac.], a, jednostka powierzchni grunt贸w, nielegalna; 1 a = 1 dam2 = 100 m2.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
ArcheologiaARCHEOLOGIA [gr.], w staro偶. Grecji by艂a rozumiana jako nauka o przesz艂o艣ci ludzkiej. Od XVII w. termin ponownie wprowadzony na oznaczenie nauki o przesz艂o艣ci poznawanej na podstawie bada艅 materialnych pozosta艂o艣ci dzia艂a艅 ludzkich (→ archeologiczne 藕r贸d艂a). Generalnie dzieli si臋 na archeologia pradziejow膮 lub prahistori臋, czyli dzieje spo艂eczno艣ci ludzkich nie znaj膮cych pisma, i a. historyczn膮 — dzieje spo艂eczno艣ci znanych ze 藕r贸de艂 pisanych, wyr贸偶nia si臋 w niej: archeologi臋 staro偶ytnych organizm贸w pa艅stw. (Egiptu, Grecji, Rzymu), archeologi臋 wielkich grup etnicznych (S艂owian, Celt贸w, German贸w) oraz archeologi臋 wielkich religii 艣wiata. Dzieli si臋 te偶 archeologi臋 wg kryteri贸w geogr. (archeologia kontynent贸w, 艣r贸dziemnomorska, Polski), chronologicznych (paleohistoria, archeologia staro偶ytna, archeologia 艣redniowiecza, archeologia czas贸w nowo偶.), metod badawczych i rodzaju 艣rodowiska, w kt贸rym wyst臋puj膮 藕r贸d艂a archeol. (archeologia lotnicza, archeologia podwodna, archeologia wysokog贸rska, archeologia arktyczna, archeologia miast). W 1831 Ch.J. Thomsen wyr贸偶ni艂, wzorem Lukrecjusza, 3 etapy rozwoju narz臋dzi pracy, wg podstawowych surowc贸w, z kt贸rych je wykonywano. Nada艂 im rang臋 i nazw臋 epok chronologicznych — kamienia, br膮zu i 偶elaza; ten pierwszy podzia艂 chronologiczny pradziej贸w z p贸藕niejszymi uzupe艂nieniami (starsza, 艣rodk. i m艂odsza epoka kamienia) bywa u偶ywany do dzisiaj. Na prze艂. XIX i XX w. archeologia osi膮gn臋艂a status samodzielnej dyscypliny nauk. i jest nauczana w wi臋kszo艣ci uniw. 艣wiata (w krajach anglosaskich wchodzi w zakres antropologii kulturowej). Do lat 20. bie偶膮cego stulecia trwa艂o precyzowanie kanonu metodycznego archeologii. Za najbardziej reprezentatywn膮 uznaje si臋 metod臋 archeol. bada艅 wykopaliskowych, kt贸rej stosowanie umo偶liwia poprawne rozpoznanie, wydobycie i ocen臋 warto艣ci 藕r贸de艂 archeologicznych. Pozosta艂e metody bada艅 dzieli archeologia z wieloma dyscyplinami nauki i techniki. Do podstawowych zada艅 archeologii nale偶y: ustalenie wieku odkrywanych 藕r贸de艂 archeol., badanie ich pierwotnej funkcji i rekonstrukcja rozwoju w czasie i przestrzeni. Jednym z podstawowych poj臋膰 archeologii jest → archeologiczna kultura, grupuj膮ca formalnie zespo艂y 藕r贸de艂 archeol., odznaczaj膮cych si臋 podobie艅stwem, interpretuj膮ca pierwotny zwi膮zek wsp贸lnot ludzkich znajduj膮cych si臋 w zasi臋gu wsp贸lnych oddzia艂ywa艅 艣rodowiska geogr. i spo艂ecznego. Po zaledwie stuletnich badaniach archeologii uda艂o si臋 udowodni膰, 偶e kolebk膮 ludzko艣ci by艂a Afryka, i okre艣li膰 czas ucz艂owieczenia hominid贸w na ok. 2 mln lat. Prze艣ledzono stopniowe opanowywanie kontynent贸w przez cz艂owieka, odkryto zupe艂nie zapomniane kultury my艣liwskie 艣wiata z ich pozosta艂o艣ciami artyst. (malowid艂a, ryty, rze藕by w jaskiniach i schroniskach skalnych). Trwaj膮 badania dotycz膮ce wynalezienia rolnictwa i hodowli zwierz膮t. Wyra藕nie jest zarysowane centrum bliskowsch. tych proces贸w gosp., 10 tys. lat temu formowa艂y si臋 tam pierwsze wioski roln., a 3 tys. lat p贸藕niej pierwsze miasta. Trwaj膮 badania i poszukiwania podobnych centr贸w w pd.-wsch. Azji i Mezoameryce. Badania archeologii przyczyni艂y si臋 do ujawnienia pocz膮tk贸w kultury staro偶. organizm贸w pa艅stw.: sumer., babil., asyr., hetyckiego, staroegip., egejskich i wczesnohelladzkich, chi艅. i induskich. Podobne ustalenia rysuj膮 si臋 obecnie w odniesieniu do obszar贸w Ameryki 艢rodk. oraz And贸w Peruwia艅skich i Chilijskich. W Polsce pierwsza katedra archeologii powsta艂a w Krakowie 1867, kierowa艂 ni膮 J. 艁epkowski. Na prze艂. XIX i XX w. znanymi postaciami, dzia艂aj膮cymi w archeologii, byli: K. Hadaczek we Lwowie, W. Demetrykiewicz w Krakowie, E. Majewski w Warszawie. Zabytki archeol. w zbiorach pol. by艂y w贸wczas datowane i klasyfikowane zgodnie z 贸wczesnymi standardami europejskimi. Po odzyskaniu niepodleg艂o艣ci 1918 katedry archeologii pradziejowej obj臋li: w Poznaniu — J. Kostrzewski, w Krakowie — W. Demetrykiewicz, po nim J. 呕urowski, T. Sulimirski, w Warszawie — E. Majewski, nast臋pnie W. Antoniewicz, we Lwowie — L. Koz艂owski. Konieczno艣膰 zorganizowania ochrony zabytk贸w spowodowa艂a powstanie 1920 Pa艅stw. Grona Konserwator贸w Zabytk贸w Przedhistorycznych. Silnymi o艣rodkami muzealnictwa archeol. by艂y: Warszawa, Pozna艅, Krak贸w. Katedry archeologii klasycznej istnia艂y w Krakowie, we Lwowie oraz w Warszawie, gdzie dzia艂a艂 K. Micha艂owski, kt贸ry wprowadzi艂 archeologi臋 klasyczn膮 na forum mi臋dzynar., podejmuj膮c z Francuzami badanie w Idfu w Egipcie. Archeolodzy pradziejowi w okresie mi臋dzywojennym podj臋li pr贸b臋 uog贸lnienia zdobytych materia艂贸w i opracowania syntezy: og贸lnopol., wi臋kszych i mniejszych region贸w oraz poszczeg贸lnych okres贸w i kultur. Podejmowano wykopaliska, z kt贸rych najbardziej s膮 znane: w Biskupinie, Brze艣ciu Kujawskim, Gnie藕nie, na Kopcu Krakusa w Krakowie, w Tropiszowie i Z艂otej. Zarysowa艂a si臋 tendencja do bada艅 interdyscyplinarnych. Druga wojna 艣wiat. spowodowa艂a w archeologii szkody i zniszczenia. Jednak w wielu miastach eur. dotarto do za艂o偶e艅 i warstw zaj臋tych uprzednio przez zabudow臋. Nast膮pi艂 rozw贸j archeologii 艣redniowiecznej, a nast臋pnie tzw. przemys艂owej i og贸lnie historycznej. W Polsce po wojnie powsta艂y nowe o艣r. nauk., m.in. w 艁odzi, we Wroc艂awiu, Toruniu i Lublinie. Cz臋艣膰 archeolog贸w stosowa艂a marksist. metodologi臋. W 1946 W. Hensel publikacj膮 Potrzeba wielkiej rocznicy wezwa艂 do uczczenia tysi膮clecia pa艅stwa pol., m.in. odpowiednimi badaniami archeologicznymi. W 1949 powsta艂o Kierownictwo Bada艅 nad Pocz膮tkami Pa艅stwa Polskiego. Na du偶膮 skal臋 podj臋to badania w miejscach najwa偶niejszych dla powstaj膮cego pa艅stwa polskiego. Nast膮pi艂 rozw贸j archeologii 艣redniowiecznej, pradziejowej i 艣r贸dziemnomorskiej. Obecnie prace badawcze koordynuje Instytut Archeologii i Etnologii PAN (dawna nazwa Inst. Historii Kultury Materialnej PAN). Ostatnim wielkim przedsi臋wzi臋ciem jest tzw. Archeologiczne Zdj臋cie Polski, kt贸re ma na celu zewidencjonowanie wszystkich stanowisk archeol. w Polsce. Archeolodzy pol. prowadz膮 prace wykopaliskowe i uczestnicz膮 w mi臋dzynar. programach badawczych w Europie, Afryce, Azji, Ameryce Pn. i Pd., poczynaj膮c od paleolitu do czas贸w nowo偶ytnych. W kraju bada si臋 co roku oko艂o kilkudziesi臋ciu stanowisk archeol.; bada艅 dokonuj膮 plac贸wki PAN, katedry uniwersyteckie, muzea, s艂u偶ba konserwatorska. W. HENSEL Archeologia 偶ywa, wyd. 2 Warszawa 1983; A. ABRAMOWICZ Dzieje zainteresowa艅 staro偶ytniczych w Polsce, cz. 1-2 Wroc艂aw 1983-87.
Komentarze: W. HENSEL Archeologia 偶ywa, wyd. 2 Warszawa 1983; A. ABRAMOWICZ Dzieje zainteresowa艅 staro偶ytniczych w Polsce, cz. 1?2 Wroc艂aw 1983?87.
 
Archeologia (inaczej)O archeologii nieco inaczej: Wg D. L. Clarka archeologia to dyscyplina posiadaj膮ca [wypracowane] podej艣cie teoretyczne i praktyczne s艂u偶膮ce odtwarzaniu niemo偶liwych do zaobserwowania wzor贸w ludzkiego zachowania na podstawie po艣rednich poszlak w z艂ej jako艣ci pr贸bkach. wg W. Hensla: archeologia „zajmuje si臋 ods艂anianiem, g艂贸wnie za pomoc膮 metod wykopaliskowych, 藕r贸de艂 przesz艂o艣ci oraz ich naukow膮 rejestracj膮 i ocen膮” wg ameryka艅skich archeolog贸w behawioralnych: archeologia jest nauk膮: „o zwi膮zkach mi臋dzy ludzkim zachowaniem a kultur膮 materialn膮”.
Komentarze: D. 艁awecka, Wst臋p do archeologii, Warszawa 2000 , s. 9
 
ARCHEOLOGICZNA KULTURAARCHEOLOGICZNA KULTURA, zbi贸r zbadanych, podobnych do siebie zespo艂贸w 藕r贸de艂 archeologicznych umo偶liwiaj膮cy rekonstrukcj臋 zdarze艅 bytowania, sporz膮dzenie inwentarza powszechnie u偶ywanych wytwor贸w i okre艣lenie umiej臋tno艣ci grupy ludzkiej zasiedlaj膮cej okre艣lony obszar w mo偶liwym do oznaczenia czasie; kultury archeologiczne s膮 podstawowymi jednostkami podzia艂贸w archeol., za pomoc膮 kt贸rych bada si臋 pradzieje grup ludzkich; dzieli si臋 je na fazy rozwojowe i grupy lokalne; czasami 艂膮czy si臋 kilka kultur w kr膮g kulturowy danego 艣rodowiska geogr. (np. kr膮g kultur ark.); w miejsce terminu kultura archeologiczna stosuje si臋 tak偶e okre艣lenie technokompleks lub cykl kulturowy. Nazw臋 kultury archeologicznej nadaje si臋 od miejscowo艣ci (lub regionu), w kt贸rej po raz pierwszy odkryto charakterystyczny dla niej zesp贸艂 藕r贸de艂 archeol. (np. kultura rzucewska, kultura 艂u偶ycka) lub ze wzgl臋du na form臋 wytworu (czasami ornamentu) typowego dla tej kultury (np. kultura amfor kulistych, kultura ceramiki sznurowej).
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
Archeologiczne 藕r贸d艂aARCHEOLOGICZNE 殴R脫D艁A, wszelkie materialne 艣lady dzia艂ania ludzi w przesz艂o艣ci, wydobywane z ziemi lub wody archeol. metod膮 wykopaliskow膮, umo偶liwiaj膮ce rekonstrukcj臋 r贸偶norodnych dziedzin bytowania grup ludzkich; s膮 to, m.in.: narz臋dzia i miejsca ich produkcji, resztki po偶ywienia, zachowane cz臋艣ci ubioru, pozosta艂o艣ci obiekt贸w mieszkalnych i kultowych, urz膮dzenia komunik., a tak偶e dokumenty pisane wydobywane podczas wykopalisk (tabliczki gliniane z pismem klinowym, kamienie pokryte napisami, zwoje papirus贸w, monety, medale itp.). 殴r贸d艂a archeologiczne maj膮ce znaczenie dla dziedzictwa kulturowego i wci膮gni臋te do rejestru muzealnego lub konserwatorskiego staj膮 si臋 zabytkami archeol. podlegaj膮cymi ochronie prawnej. 殴r贸d艂a archeologiczne wyst臋puj膮ce w jednym obiekcie (np. jamie grobowej, pozosta艂o艣ci domu) tworz膮 prosty zesp贸艂 藕r贸de艂 archeologicznych, za艣 grupa takich prostych zespo艂贸w z jednej osady lub cmentarzyska, pracowni, kopalni itp. tworzy zesp贸艂 z艂o偶ony; zbi贸r z艂o偶onych zespo艂贸w 藕r贸de艂 archeologicznych, odznaczaj膮cy si臋 podobie艅stwem, jest podstaw膮 wydzielenia archeologicznej kultury.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
AUSTRALOPITEKIAUSTRALOPITEKI, Australopithecinae, najdawniejsze cz艂owiekowate, znane z wykopalisk w RPA, Tanzanii, Kenii i Etiopii; wiek znalezisk 3,7–1,3 mln lat, wg hipotez niekt贸rych badaczy australopiteki mog艂y pojawi膰 si臋 ju偶 4 mln lat temu lub nawet jeszcze wcze艣niej; cechy budowy: b. ma艂a obj臋to艣膰 m贸zgoczaszki (艣rednio ok. 500 cm3), b. masywne i wystaj膮ce szcz臋ki (prognatyzm), uz臋bienie o wielkich trzonowcach i przedtrzonowcach, ale kr贸tkich k艂ach i ludzkim kszta艂cie 艂uku z臋bowego; rozszerzona miednica i stopa o nieprzeciwstawnym paluchu dowodz膮 przystosowania do dwuno偶nego chodu. Australopiteki wytwarza艂y prymitywne narz臋dzia kam., prawdopodobnie uprawia艂y prymitywne 艂owiectwo; nie zna艂y ognia; rozr贸偶nia si臋 2 synchronicznie wyst臋puj膮ce typy australopitek贸w: africanus i robustus; nie jest jasne, czy by艂y to 2 gat. biol. (2 r贸偶ne linie ewolucyjne), czy tylko odmiany lub indywidualne warianty tego samego gatunku.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
Ba艂towieBA艁TOWIE, grupa plemion indoeur. zajmuj膮cych wybrze偶e M. Ba艂tyckiego na wsch. od dolnej Wis艂y oraz ziemie nad g贸rn膮 D藕win膮 i Dnieprem; ze wzgl臋du na warunki geogr. zachowali odr臋bny j臋zyk i nie brali udzia艂u w ruchach migracyjnych; do Ba艂t贸w s膮 zaliczani Litwini i 艁otysze oraz wymar艂e plemiona Prus贸w, Ja膰wing贸w i Kur贸w. Pradzieje. Kolebk臋 Ba艂t贸w stanowi najprawdopodobniej 艣rodk. i g贸rne Podnieprze, gdzie egzystowa膰 mia艂a hipotetyczna tzw. wsp贸lnota ba艂to-s艂owia艅ska, a 艣ci艣lej zesp贸艂 nie w pe艂ni zdefiniowanych etnicznie lud贸w, przodk贸w 艣redniowiecznych Ba艂t贸w i S艂owian. W po艂. I tysi膮cl. p.n.e. wyw臋drowa艂y st膮d grupy ludno艣ci, kt贸re zaj臋艂y siedziby na wybrze偶u M. Ba艂tyckiego, pomi臋dzy Pas艂臋k膮 a Niemnem. Migracja ta da艂a prawdopodobnie pocz膮tek formowaniu si臋 nadmor. od艂amu Ba艂t贸w W pierwszych wiekach naszej ery Ba艂t贸w zajmowali ju偶 wybrze偶e a偶 po D藕win臋, tworz膮c wyra藕nie wyodr臋bniony kr膮g kulturowy, w kt贸rym mo偶na dopatrywa膰 si臋 przodk贸w 艣redniow. Prus贸w, Galind贸w i Ja膰wing贸w (Ba艂towie Zachodni) oraz Litwin贸w, Kur贸w i 艁otyszy (Ba艂towie Wschodni). W ko艅cu I w. n.e. cz臋艣膰 Ba艂t贸w (najprawdopodobniej mieszka艅cy Sambii) zosta艂a opisana przez Tacyta jako Aestiorum gentes — lud zbieraczy bursztynu. Znacznie wi臋kszy od艂am Ba艂t贸w stanowi艂y plemiona osiad艂e w lasach 艣rodk. i g贸rnego Podnieprza (Ba艂toiwie Naddnieprza艅scy). Kultura Ba艂t贸w Naddnieprza艅skich, mimo pewnych podobie艅stw do kultury od艂amu nadmor., nie odbiega艂a w istotny spos贸b od modelu kulturowego innych lud贸w, w tym Fin贸w i S艂owian, zamieszkuj膮cych le艣n膮 stref臋 Europy Wschodniej. Sytuacja ta u艂atwi艂a szybk膮 slawizacj臋 Ba艂t贸w Naddnieprza艅skich w VII–X w. W XII–XIII w. walki mi臋dzyplemienne oraz najazdy pol. i ruskie, a p贸藕niej ekspansja krzy偶acka doprowadzi艂y do wyt臋pienia cz臋艣ci nadmorskich Ba艂t贸w: Galind贸w, Ja膰wing贸w, wi臋kszo艣ci Prus贸w (niedobitki uleg艂y germanizacji po wprowadzeniu reformacji w pocz. XVI w.) i Kur贸w. Pozosta艂e grupy plemienne uformowa艂y 2 jedyne przetrwa艂e do dzi艣 narody ba艂tyjskie — litew. i 艂otewski
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
Bogaczewska kulturaBOGACZEWSKA KULTURA, archeol. kultura epoki 偶elaza okresu wp艂yw贸w rzym. (ok. I–IV w.), wyst臋puj膮ca na pojezierzach Mazurskim i Suwalskim, wchodz膮ca w sk艂ad zachodnioba艂tyckiego kr臋gu kulturowego; nazwa od cmentarzyska mi臋dzy wsiami Bogaczewo i Kula, woj. warmi艅sko-mazurskie; cmentarzyska p艂askie, cia艂opalne z przewag膮 poch贸wk贸w popielnicowych, wyposa偶one w ozdoby i cz臋艣ci stroju (charakterystyczne szpile), rzadziej uzbrojenie i narz臋dzia; osady otwarte, obronne i nawodne z domostwami prostok膮tnymi o konstrukcji s艂upowej; intensywne kontakty z cesarstwem rzym. widoczne w postaci import贸w rzym. (zw艂. paciorki szklane, fibule emaliowane i sesterce); w p贸藕nym okresie wp艂yw贸w rzym. na Pojezierzu Suwalskim k.b. przekszta艂ci艂a si臋 w sudowsk膮 grup臋 kulturow膮, a na Mazurach w okresie w臋dr贸wek lud贸w w olszty艅sk膮 grup臋 kulturow膮; uwa偶a si臋, 偶e tw贸rcami k.b. byli Galindowie wzmiankowani przez Klaudiusza Ptolemeusza.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
Borszewsko-rome艅ska kulturaBORSZEWSKO-ROME艃SKA KULTURA, archeol. kultura rozwijaj膮ca si臋 VIII–X w. w le艣nej i stepowo-le艣nej strefie mi臋dzy 艣rodk. Dnieprem a dorzeczem g贸rnej Oki i g贸rnego Donu; nazwa od reprezentatywnych osiedli w Borszewie k. Worone偶a i Komnach; rolnictwo, hodowla zwierz膮t; 偶ywe kontakty handl. z s膮siaduj膮cymi od pd.-wsch. ludami stepowymi oraz 艣wiatem arab.; osiedla wyr贸偶nia艂y si臋 obronnym po艂o偶eniem, chaty — p贸艂ziemianki; obrz膮dek pogrzebowy cia艂opalny, prochy chowano w jamach lub popielnicach pod nasypami kurhanowymi; k.b.-r. reprezentuje kultur臋 wschodnios艂ow. plemion Siewierzan i Wiatycz贸w, kt贸re w IX–X w. wesz艂y w sk艂ad Rusi Kijowskiej.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
BrytowieBRYTOWIE, dawna celt. ludno艣膰 wyspy W. Brytania (nazwa nadana przez Rzymian, 艂ac. Britanni); nap艂yn臋li na wysp臋 VIII–V w. p.n.e., trudnili si臋 g艂. hodowl膮 byd艂a; kolejna fala ludno艣ci celt. przyby艂a II–I w. p.n.e. (z pn. Galii), wprowadzi艂a w艣r贸d Bryt贸w u偶ycie pieni膮dza i upowszechni艂a rolnictwo; tworzyli rody patriarchalne (klany) i plemiona, 艂膮cz膮ce si臋 w nietrwa艂e zwi膮zki; I w.–1. po艂. V w. n.e. pod panowaniem Rzymu, od IV w. chrystianizacja; po podboju wi臋kszej cz臋艣ci wyspy przez plemiona germ. Angl贸w, Sas贸w i Jut贸w (V–VI w.), Brytowie utrzymali si臋 w Walii i Kornwalii, cz臋艣膰 skolonizowa艂a Armoryk臋; podbojom rzym. i germ. opar艂a si臋 ludno艣膰 pn. cz臋艣ci wyspy (Piktowie).
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
BursztynBURSZTYN Bursztynem nazywamy kopaln膮 偶ywic臋. Chocia偶 w 艣wiadomo艣ci Polak贸w nazwa ta kojarzy si臋 z ba艂tyckim bursztynem powsta艂ym we wczesnym eocenie (40 mln lat), to w rzeczywisto艣ci bursztyny i inne kopalne 偶ywice wyst臋puj膮 na ca艂ym 艣wiecie (z wyj膮tkiem Antarktydy, co zreszt膮 jest raczej wynikiem z艂ej dost臋pno艣ci tego obszaru dla bada艅 naukowych i pot臋偶nej erozji przez l膮dol贸d) i pochodz膮 z r贸偶nych okres贸w geologicznych. Niew膮tpliwie te偶 bursztyn nie powstawa艂 z jednego gatunku drzewa, lecz w zale偶no艣ci od lokalizacji z艂o偶a i jego wieku musimy bra膰 pod uwag臋 odmienne gatunki drzew produkuj膮cych przysz艂y bursztyn. Bursztyny pochodz膮ce z r贸偶nych obszar贸w maj膮 inny sk艂ad chemiczny, a co za tym idzie i w艂a艣ciwo艣ci fizyczne, co jest istotne zw艂aszcza z punktu widzenia zastosowa艅 jubilerskich, gdy偶 wp艂ywa na: podatno艣膰 na polerowanie, krucho艣膰, przezroczysto艣膰. Najlepsze pod tym wzgl臋dem s膮 bursztyny ba艂tyckie, poniewa偶 dominuj膮 tam odmiany zawieraj膮ce ponad 3 % kwasu bursztynowego, co czyni je ma艂o kruchymi i intensywnie b艂yszcz膮cymi po wypolerowaniu. Najstarsze kopalne 偶ywice, nie zaliczane jeszcze do bursztynu, opisano z dewonu Kanady, g贸rnego karbonu Wielkiej Brytanii i Montany oraz z karbonu i permu na Uralu. Najstarsze prawdziwe bursztyny pochodz膮 z g贸rnego triasu (230-205 mln lat) z Alp (m.in. z Austrii, Szwajcarii i Bawarii (tu znaleziono mikroorganizmy)) i z g贸rnotriasowej formacji Chinle w Nowym Meksyku (USA), ale przewa偶nie s膮 to drobne i sporadyczne grudki, bez znaczenia jubilerskiego i bez makroskamienia艂o艣ci. Jurajskie bursztyny (np. z Kazachstanu i Bornholmu w Danii oraz z jednej p贸藕nojurajskiej lokalizacji z Libanu - w Ghine) s膮 r贸wnie rzadkie i niepozorne, natomiast sporo z艂贸偶 lub wyst膮pie艅 bursztynu znamy ze ska艂 systemu kredowego. Z dolnej kredy znamy, prawie wyeksploatowane w staro偶ytno艣ci, z艂o偶e liba艅skie (130 mln lat, Liban, Izrael, Jordania, prawdopodobnie apt) z jednym z najstarszych zespo艂贸w owad贸w i ro艣lin zachowanych w bursztynie oraz nieliczne bry艂ki r贸wnie starego bursztynu bogatego w kopalne owady znalezione na wyspie Wight (Wielka Brytania), a tak偶e drobne z艂o偶a w p贸艂nocnej Hiszpanii i NW Francji oraz nad Zatok膮 Persk膮 i w Jordanii. W艣r贸d p贸藕niejszych z艂贸偶 z p贸藕nej kredy na uwag臋 zas艂uguj膮 liczne wyst膮pienia na Syberii (w tym du偶e z艂o偶a na p艂w. Tajmyr z licznymi skamienia艂o艣ciami), w Portugalii, na Morawach i w Japonii, sk膮d pozyskano wielki okaz o wadze 16 kg. Znane s膮 te偶 bursztyny tego wieku z USA (m.in. bardzo bogate w skamienia艂o艣ci turo艅ski bursztyny z New Jersey) i Kanady (g艂贸wnie w rejonie jeziora Cedar). Zawieraj膮 one inkluzje ro艣linne i zwierz臋ce. Z wyj膮tkiem z艂o偶a z New Jersey s膮 jednak nieu偶yteczne jubilersko (kruche) i wyst臋puj膮 w ma艂ych ilo艣ciach. S膮 te偶 g贸rnokredowe bursztyny w Brazylii. Jednak najliczniejsze i najwi臋ksze wyst膮pienia bursztynu zwi膮zane s膮 z trzeciorz臋dem, a zw艂aszcza okresem eocen – miocen. Jedno z dw贸ch (obok ba艂tyckiego z Zatoki Gda艅skiej) najwi臋kszych z艂贸偶 bursztynu na 艣wiecie wyst臋puje w obr臋bie pok艂ad贸w w臋gli na Borneo. S膮 to bursztyny 艣rodkowego miocenu . Pochodzi stamt膮d olbrzymia p艂yta o powierzchni 5 m.kw. Ma on gorsze w艂asno艣ci jubilerskie od bursztynu ba艂tyckiego i zawiera niezbyt liczne skamienia艂o艣ci. Bursztyn ba艂tycki powstawa艂 z 偶ywicy drzew szpilkowych rosn膮cych w Szwecji i Finlandii. Jednak p贸藕niejsza dzia艂alno艣膰 l膮dolodu usun臋艂a stamt膮d wszelkie 艣lady pierwotnych z艂贸偶. Natomiast przetrwa艂y z艂o偶a wt贸rne deponowane w uj艣ciu eoce艅skiej rzeki, p艂yn膮cej z p贸艂nocy i maj膮cej delt臋 w rejonie Zatoki Gda艅skiej, Kr贸lewca i Litwy. Erozja tych nagromadze艅 i przemieszczanie wyerodowanego bursztynu przez pr膮dy morskie i l膮dol贸d spowodowa艂y, 偶e bursztyny znajduje si臋 na wybrze偶u od Estonii a偶 po Dani臋 (gdzie znane s膮 te偶 starsze bursztyny z pocz膮tku eocenu – 50 mln lat), a nawet w Wielkiej Brytanii. Wyst臋puje on te偶 w osadach polodowcowych na terenie ca艂ej Polski pozakarpackiej, szczeg贸lnie licznie na Kaszubach. Opr贸cz bursztynu ba艂tyckiego, w Polsce znaleziono te偶 mioce艅skie (sarmat) bursztyny w rejonie Tarnobrzegu, z ciekaw膮 poka藕n膮 zawarto艣ci膮 siarki (do 5 %) oraz bursztyny na Polesiu zwi膮zane z akwenem morskim istniej膮cym na Ukrainie. S膮 to drobne ilo艣ci, bez znaczenie gospodarczego. W pobli偶u Polski drobne ilo艣ci bursztynu nieba艂tyckiego wyst臋puj膮 na Ukrainie (eocen/oligocen) oraz na Morawach, gdzie spotyka si臋 intensywnie 偶贸艂ty, nieprzezroczysty walchowit kredowego wieku. Niewielkie ilo艣ci pi臋knego szkar艂atnego bursztynu (rumelitu) znajduje si臋 w Karpatach rumu艅skich. Trzecie pod wzgl臋dem wielko艣ci z艂o偶e 艣wiata bursztynu wyst臋powa艂o (10 lat temu zaprzestano eksploatacji) w w臋glu brunatnym na terenie wschodnich Niemiec w kopalnii Bitteferd ko艂o Halle. S膮 to bursztyny dolnego miocenu (ok. 21 mln lat), o dobrych, nie ust臋puj膮cych bursztynowi ba艂tyckiemu, w艂asno艣ciach jubilerskich. Du偶e z艂o偶a bursztynu (zwi膮zane z drzewami Hymenaea protera - str膮czkowate) w obr臋bie warstw lignitowych znane s膮 na p贸艂nocy Dominikany (r贸偶ny wiek poszczeg贸lnych z艂贸偶: niewielka ich cz臋艣膰 jest z eocenu, reszta z oligocenu i wczesnego oraz 艣rodkowego miocenu). Bursztyn ten jest wyj膮tkowo przezroczysty i ma艂o sp臋kany. S膮 to ma艂e kawa艂ki bursztynu, cho膰 skrajnie rzadko spotyka si臋 bry艂y dochodz膮ce do 18 funt贸w. Obfituje on w niezwykle liczne inkluzje zwierz臋ce. Pospolite s膮 tam m.in. termity, kt贸re w ba艂tyckim bursztynie s膮 rzadkie, a tak偶e wzgl臋dnie cz臋sto znajduje si臋 kilkucentymetrowe jaszczurki (m.in. gekony) i 偶aby, co jest ewenementem na skal臋 艣wiatow膮. Podobne wiekowo i pod wzgl臋dem wygl膮du s膮 bursztyny z Meksyku, ale spotyka si臋 je w ma艂ych ilo艣ciach. Bardzo wysokiej jako艣ci czerwony bursztyn (eocen, s膮 te偶 dane oparte na znalezionych owadach, wskazuj膮ce, 偶e mo偶e by膰 on kredowy - cenoma艅ski, a jedynie zosta艂 redeponowany do eoce艅skich utwor贸w - patrz praca Grimaldiego et. al w Journal of Paleontology, marzec 2003), zawieraj膮cy 2 % sukcynitu, wyst臋powa艂 w p贸艂nocnej Birmie i w staro偶ytnej Azji by艂 on jedynym pozyskiwanym na du偶膮 skal臋 z艂o偶em tego surowca. Obecnie jest to lokalizacja g艂贸wnie historyczna, cho膰 drobne ilo艣ci s膮 wci膮偶 wydobywane. Najwi臋ksze (cho膰 niezbyt poka藕ne w skali 艣wiatowej) z艂o偶a trzeciorz臋dowego bursztynu w Ameryce P贸艂nocnej wyst臋puj膮 w Arkansas. Inne wyst膮pienia trzeciorz臋dowych bursztyn贸w (np. mioce艅skie w Australii i Nowej Zelandii) s膮 bardzo liczne, ale drobne. 呕YWICE NIE B臉D膭CE BURSZTYNEM M艂oda geologicznie 偶ywica (m艂odsza ni偶 1 mln lat), bezbarwna, kt贸r膮 up艂yw czasu nie zmieni艂 jeszcze w bursztyn nosi nazw臋 kopalu. Ma on w stosunku do bursztynu gorszy poler, mniejsz膮 twardo艣膰 i 艂atwo rozpuszcza si臋 w alkoholu. W substancji tej obserwujemy cz臋sto pi臋kne skamienia艂o艣ci stawonog贸w. Kopal zwi膮zany jest g艂贸wnie z obecnymi obszarami tropikalnymi. Wielkie z艂o偶a kopalu znane s膮 m.in. z Kolumbii i Nowej Zelandii, ale wyst臋puj膮 te偶 w Maroku, Kenii, na Madagaskarze i w Indonezji. Najm艂odsze (kilkadziesi膮t, kilkaset lat) nagromadzenia 偶ywicy nosz膮 nazw臋 kalafonia. Najs艂ynniejszym znaleziskiem kalafonii by艂a bry艂a o wadze 238 kg, wy艂owiona ko艂o Gotlandii w 1988. Pocz膮tkowo znalazca uzna艂 j膮 za bursztyn ba艂tycki, co by艂oby ewenementem, gdy偶 najwi臋ksza bry艂a tego bursztynu wa偶y 9,75 kg. Jednak szczeg贸艂owszy ogl膮d okazu, wykaza艂, 偶e jest to skamienia艂a zawarto艣膰 beczki, w kt贸rej w wiekach 艣rednich przewo偶ono 偶ywic臋 ze Szwecji do port贸w Europy Zachodniej. ZWIERZ臉TA I RO艢LINY W BURSZTYNIE Niezwykle licznie zachowane zwierz臋ta i ro艣liny zosta艂y zatopione w 偶ywicy i przetrwa艂y do naszych czas贸w w nieprawdopodobnie dobrym stanie – 艂膮cznie z mi臋艣niami, narz膮dami wewn臋trznymi itp., co jest ewenementem w przypadku skamienia艂o艣ci. Tym niemniej bursztyn by艂 pu艂apk膮 bardzo wybi贸rcz膮. Po pierwsze 艂apa艂y si臋 w ni膮 prawie wy艂膮cznie ma艂e (poni偶ej 1 cm) organizmy, gdy偶 wi臋ksze by艂y na tyle silne by si臋 wyrwa膰 z 偶ywicy, a w przypadku trup贸w 偶ywica nie by艂a w stanie szczelnie pokry膰 ca艂ego okazu. Po drugie 偶ywica zatapia艂a g艂贸wnie te organizmy, kt贸re 偶y艂y na 偶ywicuj膮cych drzewach lub by艂y wabione zapachem 偶ywicy. Zwierz臋ta bytuj膮ce na innych drzewach (np. li艣ciastych) lub czuj膮ce wstr臋t do zapachu 偶ywicy nie wpada艂y w t臋 pu艂apk臋. Dlatego organizmy znajdywane w bursztynie nie stanowi膮 艣cis艂ego odbicia 贸wczesnej biocenozy. W bursztynie ba艂tyckim w艣r贸d zwierz膮t dominuj膮 owady (90 % okaz贸w), reszt臋 stanowi膮 paj臋czaki (prawie 9 %), a znikom膮 cz臋艣膰 inne zwierz臋ta (np. robaki, wije). W艣r贸d owad贸w 70 % stanowi膮 much贸wki, 10% b艂onk贸wki (g艂贸wnie mr贸wki, po 5 % chrz膮szcze i pluskwiaki). Skrajnie rzadkie s膮 np. motyle, j臋tki i termity. Prawdziwym rarytasem s膮 gladiatory - nowo odkryty w 2002 roku rz膮d (!) owad贸w. W艣r贸d paj臋czak贸w wielk膮 rzadko艣ci膮 s膮 skorpiony, natomiast inne formy bywaj膮 do艣膰 pospolite. Najcenniejsze s膮 jednak kr臋gowce. Z naszego bursztynu znamy tylko dwie jaszczurki – jedna znaleziona w 1891 przechowywana jest w Getyndze (wielko艣膰 4,2 cm), drug膮 znaleziono w 1997 w Gda艅sku (wielko艣膰 3,7 cm) i znajduje si臋 w r臋kach prywatnych. Opr贸cz tego napotkano te偶 par臋 odcisk贸w 艂apek drobnych ssak贸w, troch臋 w艂os贸w tych偶e ssak贸w i par臋 pi贸r ptasich. Troszeczk臋 cz臋stsze s膮 kr臋gowce w bursztynie dominika艅skim – znaleziono tam oko艂o 20 okaz贸w legwan贸w i gekon贸w (od 0,9 do 5 cm), a tak偶e par臋 malutkich (~1 cm) 偶ab. Pojedyncze znaleziska jaszczurek s膮 te偶 opisane z bursztynu meksyka艅skiego. Ceny wszystkich kr臋gowc贸w utrwalonych w bursztynie s膮 olbrzymie, dlatego pospolitsze od nich s膮 podr贸bki (tzn. do oryginalnego bursztynu wk艂ada si臋 r贸wnie偶 oryginaln膮, tyle 偶e wsp贸艂czesn膮 jaszczurk臋 lub 偶ab臋). I jeszcze jedna uwaga – wielu sprzedawc贸w proponuje bursztyn z tzw. rybi膮 艂usk膮 twierdz膮c przy tym 偶e to prawdziwa 艂uska. Tymczasem terminem tym okre艣la si臋 kuliste p臋kni臋cia w bursztynie powsta艂e podczas podgrzewania bursztynu w warunkach wysokiego ci艣nienia. Nie maj膮 one nic wsp贸lnego ze skamienia艂o艣ciami.
Komentarze:
Autor Dr. Robert Niedzwiedzki
殴r贸d艂o: http://www.ing.uni.wroc.pl/~rnied/bursztyn.htm
 
CeltowieCELTOWIE, lud indoeur.; z pierwotnych siedzib w dorzeczu g贸rnego Renu, Dunaju i Menu rozprzestrzenili si臋 w ci膮gu I tysi膮cl. p.n.e. po ca艂ej Europie, opanowuj膮c m.in. Wyspy Brytyjskie, w VII w. p.n.e. — Gali臋 (odt膮d znani jako Galowie); nast臋pnie dotarli do pn. Italii (390 lub 387 zdobyli i spalili Rzym); odrzuceni na pn., dotarli do Karpat, a nawet poza nie (艢l膮sk, Ma艂opolska); cz臋艣膰 skierowa艂a si臋 na Ba艂kany, spl膮drowa艂a Grecj臋 (279 spalenie Delf) i wkroczy艂a do Azji Mniejszej (Galacja); inny od艂am Celt贸w przekroczy艂 ok. 600 p.n.e. Pireneje; zmieszani z miejscow膮 ludno艣ci膮 iberyjsk膮, znani s膮 ze 藕r贸de艂 rzym. jako Celtyberowie. W IV w. p.n.e. Celtowie znajdowali si臋 na r贸偶nym stopniu rozwoju spo艂. — od wsp贸lnoty pierwotnej (P艂w. Iberyjski, Brytania, Irlandia) do pocz膮tk贸w feudalizmu i pa艅stwowo艣ci (Galia). Podstawowe zaj臋cie Celt贸w — hodowla, rolnictwo; umieli wytapia膰 metale, sporz膮dza膰 bro艅; z czasem na terytoriach Celt贸w rozwin膮艂 si臋 handel (szlaki tranzytowe z Brytanii przez Gali臋 do M. 艢r贸dziemnego). Wsp贸ln膮 cech膮 wierze艅 Celt贸w by艂 politeizm; Celtowie kontynentalni ulegali wp艂ywom kultury Rzymian. W I w. p.n.e.–I w. n.e. wi臋kszo艣膰 teren贸w zamieszkanych przez Celt贸w (Iberia, Galia, Brytania) zosta艂a podbita przez Rzym; ludno艣膰 Iberii i Galii uleg艂a nast臋pnie romanizacji; poza obszarem imperium rzym. pozostali Celtowie (Irowie) na Irlandii; w V–VI w. n.e. plemiona germ. wypar艂y Celt贸w z Brytanii (Brytowie); do czas贸w nowo偶. ludy celt. przetrwa艂y na Irlandii, w Szkocji, Walii, Kornwalii, na wyspie Man i w Bretanii. Archeologia. Pocz膮tki kultury celt. si臋gaj膮 okresu halsztackiego (halsztacka kultura); jej pe艂ny rozkwit przypada na okres late艅ski. Wytwory materialne z tego okresu charakteryzuje jednolito艣膰 stylistyczna (late艅ski styl). Powszechnie spotykane osady otwarte, w p贸藕niejszym okresie tak偶e obronne oppida (Alezja, Star茅 Hradisko u Prost臎jova). Dominuj膮 prostok膮tne domy o konstrukcji s艂upowej, na Wyspach Brytyjskich — domy okr膮g艂e. Architektura sakralna zr贸偶nicowana: pd. Francja i P艂w. Iberyjski — kam. 艣wi膮tynie prostok膮tne; pn. Francja i Brytania — okr膮g艂e; 艣rodk. Europa — miejsca kultu otoczone czworok膮tnymi wa艂ami. W obrz膮dku pogrzebowym pocz膮tkowo kontynuacja tradycji halsztackich, od IV w. p.n.e. p艂askie groby szkieletowe o ujednoliconym wyposa偶eniu — uzbrojenie w grobach m臋skich, ozdoby w grobach kobiecych. Typowe wytwory kultury materialnej Celt贸w: uzbrojenie — d艂ugie obosieczne miecze, w艂贸cznie o d艂ugim li艣ciowatym grocie, tarcze z 偶el. umbem i 偶ebrem 艣rodk. ostrogi (wynalazek celt.), sporadycznie he艂my z rogami; w stroju dominuj膮 zapinki (fibula) i pasy 艂a艅cuchowe, z ozd贸b charakterystyczne torquesy i bransolety szklane lub sapropelitowe. Naczynia gliniane wykonane na kole (swoista cecha — domieszka grafitowa), a od ko艅ca II w. p.n.e. ceramika malowana. Liczne znaleziska 偶el. narz臋dzi roln. (radlice, p贸艂koski, kosy) i rzemie艣lniczych. Pierwsze emisje monet w III w. p.n.e. jako na艣ladownictwo z艂otych stater贸w maced., stopniowo nabieraj膮 late艅skiego stylu; legendy na monetach z nazewnictwem celt. w alfabecie gr. lub 艂aci艅skim. Sztuka pocz膮tkowo o tradycji halsztackiej, ograniczona do sfer elitarnych (Waldalgesheim styl), szybko rozprzestrzenia si臋 w ca艂ej spo艂eczno艣ci. Charakterystyczna kam. i drewn. plastyka figuralna przedstawiaj膮ca postaci ludzkie i zwierz臋ce; rozwini臋ta sztuka dekor.; silne wp艂ywy stylistyczne na s膮siednie ludy w rezultacie latenizacji. Tradycje sztuki celt. 偶ywe w Szkocji i Irlandii do czas贸w p贸藕nego 艣redniowiecza. Osadnictwo celtyckie na ziemiach pol. ograniczone do 3 stref: groby szkieletowe bogato wyposa偶one w uzbrojenie w rejonie Wroc艂awia oraz o艣r. kultu z rze藕bami kam. na 艢l臋偶y; osady produkcyjne na P艂askowy偶u G艂ubczyckim (Nowa Cerekwia); w zach. Ma艂opolsce intensywne osadnictwo, p贸藕niej w koegzystencji z ludno艣ci膮 germ.; lokalne emisje monet elektronowych.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
CERAMIKI SZNUROWEJ KR膭G KULTUROWYCERAMIKI SZNUROWEJ KR膭G KULTUROWY, archeol. kr膮g kulturowy obejmuj膮cy nast臋puj膮ce kultury neolitu i wczesnej epoki br膮zu: tzw. og贸lnoeur. horyzont ceramiki sznurowej, kultur臋 grob贸w jednostkowych, topor贸w bojowych, ceramiki sznurowej, kultur臋 z艂ock膮, kultur臋 rzucewsk膮, 艣rodk.-dnieprza艅sk膮, kultur臋 fatjanowsk膮, Ch艂opice-Vesel茅, mierzanowick膮, strzy偶owsk膮; zasi臋g od P艂w. Skandynawskiego na pn. do Dunaju na pd. i od Renu na zach. do Dniepru na wsch.; datowany na XXV–XVII w. p.n.e.; koczownictwo (udomowienie konia?), my艣listwo, w p贸藕niejszych stadiach rozwojowych w niekt贸rych regionach rolnictwo; bardzo zr贸偶nicowany obrz膮dek pogrzebowy — poch贸wki szkieletowe, sporadycznie cia艂opalne, w grobach jamowych, niszowych, cz臋sto pod nasypami kurhanowymi, a w niekt贸rych grupach r贸wnie偶 groby w kam. skrzyniach lub obstawach; niekt贸rzy badacze z pojawieniem si臋 kultur kr臋gu ceramiki sznurowej 艂膮cz膮 pocz膮tki indoeuropeizacji rozleg艂ych teren贸w (praindoeuropejczycy?).
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
chlamidaCHLAMIDA [gr.], m臋ski ubi贸r wierzchni je藕d藕c贸w i podr贸偶nych w staro偶. Grecji; tkanina we艂n. o trzech bokach prostych, czwartym zaokr膮glonym, spinana fibul膮 na ramieniu lub pod brod膮
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
Czerniachowska kulturaCZERNIACHOWSKA KULTURA, archeol. kultura epoki 偶elaza p贸藕nego okresu wp艂yw贸w rzym. (po艂. III–IV/V w.), wyst臋puj膮ca na terenach Ukrainy i Mo艂dawii, mi臋dzy Dniestrem a Do艅cem, Wo艂yniem a wybrze偶em M. Czarnego oraz w Siedmiogrodzie; nazwa od wsi Czerniachow k. Kijowa (Ukraina); rozleg艂e p艂askie cmentarzyska birytualne z przewag膮 poch贸wk贸w szkieletowych; groby wyposa偶one w ceramik臋 toczon膮 na kole, ozdoby, wyj膮tkowo bro艅 albo narz臋dzia; spotykane s膮 poch贸wki cz膮stkowe lub o zaburzonym porz膮dku anat.; osady otwarte, czasem te偶 obronne, domostwa prostok膮tne lub okr膮g艂e o konstrukcji s艂upowej, tak偶e budowle halowe; wysoki rozw贸j metalurgii, garncarstwa, lokalne szklarstwo; importy rzym., zw艂. monety, paciorki i naczynia szklane oraz amfory pochodzenia czarnomor.; k.cz. stanowi艂a zapewne konglomerat etniczny przy dominuj膮cej roli Got贸w, a jej upadek jest wi膮zany z najazdem Hun贸w.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
DRIOPITEKIDRIOPITEKI, Dryopithecidae, rodzina ma艂p kopalnych z miocenu i wczesnego pliocenu (od ok. 20 do ok. 14 mln lat temu), o du偶ym rozprzestrzenieniu geogr. (Afryka, Azja, Europa); z driopitek贸w wywodz膮 si臋 prawdopodobnie dzisiejsze ma艂py cz艂ekokszta艂tne (u tych 2 rodzin wyst臋puje m.in. b. charakterystyczny uk艂ad guzk贸w na koronie z臋b贸w trzonowych); najlepiej poznanym rodzajem driopitek贸w jest prokonsul; pewne podobie艅stwa do cz艂owieka wykazuje ramapitek.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
EstowieESTOWIE. Lud wymieniony w ko艅cu I w. n.e. przez Tacyta (Aestiorum gentes), mieszkaj膮cy nad M. Ba艂tyckim i opisany jako zbieracze bursztynu. Zbie偶no艣膰 nazwy z jednym z okre艣le艅 stosowanych w 艣redniowieczu na oznaczenie plemion prus. pozwala na uznanie Est贸w za lud zachodnioba艂tyjski i na lokalizowanie jego siedzib na p艂w. Sambia oraz otaczaj膮cych go obszarach. W pierwszych wiekach n.e. uformowa艂 si臋 tu zesp贸艂 kulturowy wykazuj膮cy wp艂ywy rzym., wyj膮tkowo silne jak na t臋 cz臋艣膰 eur. Barbaricum, co interpretuje si臋 jako skutek rozwini臋tego handlu bursztynem. W VI w., po opuszczeniu przez Got贸w rejonu uj艣cia Wis艂y, Estowie opanowali obszary le偶膮ce na zach. od ich dotychczasowych siedzib;wg przekazu z IX w. zajmowali w贸wczas ziemie a偶 do dolnej Wis艂y. W nast臋pnych wiekach nazwa Estowie zosta艂a zast膮piona przez okre艣lenie Prusowie. W po艂. XIX w. wesz艂a w u偶ycie sztucznie utworzona nazwa Esto艅czycy, nie maj膮ca nic wsp贸lnego z antycznymi Estami, oznaczaj膮ca fi艅skoj臋zycznych mieszka艅c贸w Estonii.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
FIBULAFIBULA [艂ac.], archeol. ozdobna zapinka do spinania szat, u偶ywana w Europie, od p贸藕nej epoki br膮zu do schy艂ku antyku; f., stanowi膮c nieod艂膮czny atrybut stroju, jest najcz臋艣ciej spotykanym zabytkiem w grobach od IV w. p.n.e. do VI w. n.e.; cz臋ste zmiany konstrukcji i kszta艂tu f. pod wp艂ywem mody umo偶liwi艂y stworzenie rozbud. systemu typologii f. i na tej podstawie — precyzyjnego datowania wzgl臋dnego zespo艂贸w archeologicznych
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
GalindowieGALINDOWIE, plemi臋 zachodnioba艂tyjskie wymienione w XIII w. przez krzy偶ackiego kronikarza Piotra z Dusburga i lokalizowane w zach. cz臋艣ci Pojezierza Mazurskiego. Galindowie s膮 powszechnie kojarzeni z ludem Galindai, wspomnianym przez Klaudiusza Ptolemeusza, a 艂膮czonym z wielkim skupiskiem stanowisk archeol. z I w. p.n.e.–IV w. n.e. na Pojezierzu Mr膮gowskim i w Krainie Wielkich Jezior. Pozostawili po sobie liczne rozleg艂e cmentarzyska z bogatym wyposa偶eniem grobowym, obejmuj膮cym m.in. liczne przedmioty pochodz膮ce z cesarstwa rzym. (fibule, monety). Niew膮tpliwie dobrze rozwini臋te kontakty ze 艣wiatem 艣r贸dziemnomor. by艂y zwi膮zane (podobnie jak w przypadku Est贸w) z handlem bursztynem, wydobywanym z miejscowych z艂贸偶. Materia艂y archeol. wskazuj膮, 偶e w V w. za艂ama艂o si臋 osadnictwo, zapewne wskutek migracji cz臋艣ci Galind贸w na pd. Europy, razem z plemionami germa艅skimi. 殴r贸d艂a pisane z P艂w. Iberyjskiego sugeruj膮, 偶e Galindowie towarzyszyli Gotom w ich w臋dr贸wce do Hiszpanii. W VI w. na Pojezierzu Mr膮gowskim pojawi艂o si臋 specyficzne ugrupowanie kulturowe, kt贸re ze wzgl臋du na nagromadzenie element贸w interregionalnych (zapinki p艂ytkowe, okucia pasa z ornamentem tzw. schodkowym, ceramika zdobiona odciskami stempli), mo偶na uzna膰 za 艣lad powrotu do ojczyzny cz臋艣ci tych Galind贸w, kt贸rzy wcze艣niej wzi臋li udzia艂 w w臋dr贸wkach German贸w. W ko艅cu VII w. te specyficzne cechy zanikaj膮 i kultura Galind贸w przyjmuje model typowy dla pozosta艂ych lud贸w zachodnioba艂tyjskich. W XII w. najazdy Ja膰wing贸w i Polan doprowadzaj膮 do rozbicia Galind贸w; do czas贸w krzy偶ackich przetrwa艂y ich tylko niewielkie skupiska. W XIII–XIV w. dawne terytorium Galind贸w stanowi艂o nie zamieszkan膮 tzw. Pusta膰 Galindzk膮, na kt贸rej osadzono mazow. ch艂op贸w (Mazur贸w), przodk贸w mazurskiej ludno艣ci Prus.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
GermanieGERMANIE, Germanowie, grupa lud贸w indoeur. wyodr臋bniona na prze艂. II i I tysi膮cl. p.n.e. na terenie P艂w. Jutlandzkiego, Szlezwika-Holsztynu, wysp du艅. i pd. Skandynawii; z tego centrum Germanie rozpocz臋li ekspansj臋 na pn. (Skandynawia) i pd. (Germania). Germanie zachodni dotarli do Renu i g贸rnego Dunaju — szczepy: Ingweon贸w nad M. P贸艂nocnym (plemiona Angl贸w, Waryn贸w, Fryz贸w), Istewon贸w pomi臋dzy Renem i Wezer膮 (plemiona Bataw贸w, Cherusk贸w, Ubi贸w i in.) oraz Herminon贸w nad Dunajem i w dorzeczu 艁aby (plemiona Swew贸w, Markoman贸w, Kwad贸w, Longobard贸w i in.). Germanie wschodni: Goci, Gepidowie, Wandalowie i in. dotarli a偶 do wybrze偶y M. Czarnego. Pierwsze kontakty German贸w z Rzymianami zacz臋艂y si臋 w ko艅cu II w. p.n.e.; nap贸r Cymbr贸w i Teuton贸w na pn. Itali臋 powstrzyma艂 102–101 p.n.e. Mariusz. W I w. p.n.e. Germanie zaj臋li 艣rodk. Europ臋 i toczyli walki z Rzymianami, kt贸rzy d膮偶yli do opanowania obszaru mi臋dzy Renem a 艁ab膮 — zako艅czone zwyci臋stwem w 9 r. n.e. Arminiusza w Lesie Teutoburskim; w I i II w. n.e. Rzymianie urz膮dzali wyprawy przeciw Germanom, bez wi臋kszych sukces贸w; stosuj膮c polityk臋 intryg i przekupstwa, zdo艂ali jednak narzuci膰 swoje zwierzchnictwo pogranicznym plemionom Fryz贸w, Bataw贸w, Cherusk贸w, Markoman贸w i in. D艂ugotrwa艂e s膮siedztwo Rzymu wp艂yn臋艂o u German贸w na rozw贸j gosp., spo艂. i kult., co przejawi艂o si臋 w przejmowaniu wielu zdobyczy cywilizacji antycznej. W III–IV w. zacz臋艂y si臋 kszta艂towa膰 trwalsze zwi膮zki plemienne Frank贸w, Aleman贸w, Sas贸w, Longobard贸w. W I w. n.e. ze Skandynawii wyruszy艂y na pd.-wsch. dalsze plemiona, okre艣lane mianem German贸w wschodnich. Z pd. wybrze偶y M. Ba艂tyckiego skierowa艂y si臋 one g艂. ku M. Czarnemu, gdzie najpot臋偶niejsi z nich, Goci, stworzyli w III w. silny zwi膮zek plemienny, zagra偶aj膮cy granicom rzym. (napadali na prow. naddunajskie). Rosn膮cy nap贸r German贸w zmusza艂 Rzymian do osiedlania ich na terenach pogranicznych i przyjmowania do armii. W ko艅cu IV w. nacisk Hun贸w zmusi艂 Got贸w, a potem i innych German贸w do nowych, uwie艅czonych powodzeniem pr贸b prze艂amania granic rzym.; wielkie w臋dr贸wki lud贸w germ. doprowadzi艂y do stopniowego osiedlania si臋 ich na terytorium imperium rzym. i zak艂adania niezale偶nych kr贸lestw, m.in.: Wandal贸w w Afryce, Swew贸w i Wizygot贸w w Hiszpanii, Frank贸w i Burgund贸w w Galii, Ostrogot贸w i Longobard贸w w Italii, Angl贸w, Sas贸w i Jut贸w w Brytanii; poza Brytani膮, gdzie naje藕d藕cy stworzyli podstawy etniczne narodu ang., wi臋kszo艣膰 tych lud贸w uleg艂a asymilacji z ludno艣ci膮 miejscow膮; natomiast plemiona zajmuj膮ce tereny mi臋dzy Renem i 艁ab膮, zjednoczone w VI–VIII w. przez Frank贸w, stworzy艂y z czasem nar贸d niem.; zr贸偶nicowanie polityczne German贸w p贸艂nocnych doprowadzi艂o do wytworzenia si臋 w Skandynawii narod贸w: du艅., szwedz. i norweskiego. Archeologia. Za prakolebk臋 German贸w uchodzi Skandynawia, sk膮d ju偶 w I tysi膮cl. p.n.e. wyruszy艂y na po艂udnie pierwsze grupy ludno艣ci. Powszechnie za germ. uznaje si臋 kultur臋 jastorfsk膮, kt贸ra od VIII w. p.n.e. zajmowa艂a pn. i 艣rodk. Niemcy, pd. Jutlandi臋, Pomorze Zach. i zach. cz臋艣膰 Dolnego 艢l膮ska. Dyskusyjna jest przynale偶no艣膰 do German贸w ludno艣ci kultury wejherowsko-krotoszy艅skiej na Pomorzu Gda艅. i w Wielkopolsce. Ok. 200 p.n.e. wielka fala migracji germ. obj臋艂a niemal ca艂膮 艣rodk. i pd.-wsch. Europ臋, a偶 po 艣rodk. Dniestr (kultura Poiene艧ti-艁ukasz贸wka). Po艂膮czenie miejscowych tradycji z kulturowymi w膮tkami jastorfskimi i latenizacj膮, doprowadzi艂o do powstania nowych kultur archeol. (m.in. kultury przeworskiej i oksywskiej). W pocz膮tkach okresu wp艂yw贸w rzymskich Germanie tworzyli w Skandynawii i 艣rodk. Europie (wraz z dorzeczami Wis艂y i g贸rnego Dniestru) wsp贸lnot臋 kulturow膮 o jednolitym modelu gosp. i spo艂. (tzw. demokracja wojenna). Kultura German贸w podlega艂a silnym wp艂ywom cesarstwa rzymskiego. Na uzbrojeniu rzym. by艂a wzorowana germ. bro艅 (np. kr贸tki miecz na艣laduj膮cy rzym. gladius); str贸j m臋偶czyzn i kobiet kopiowa艂 ubi贸r rzymski. Germa艅skie elity usi艂owa艂y nawet na艣ladowa膰 tryb 偶ycia rzym. nobil贸w, czego 艣ladem s膮 m.in. zestawy naczy艅 do picia wina wyst臋puj膮ce w tzw. grobach ksi膮偶臋cych (Hoby, Lubieszewo, 艁臋g Piekarski). Na pocz. III w. ekspansja Got贸w i sprzymierzonych z nimi mniejszych plemion wschodniogerm. obj臋艂a stepy nadczarnomor. i ziemie nad dolnym Dunajem (formowanie si臋 kultury czerniachowskiej). W okresie w臋dr贸wek lud贸w rozpocz膮艂 si臋 ruch German贸w na pd. i zach贸d. Do ko艅ca V w. Germanie opu艣cili dorzecze Wis艂y (zanik kultury przeworskiej), za艣 w VI w. pd. wybrze偶a M. Ba艂tyckiego, dorzecze 艁aby i obszary naddunajskie. We wsch. i 艣rodk. Europie pozosta艂y w贸wczas tylko niewielkie i izolowane grupy germ. (np. Goci na Krymie). W zach. i pd.-zach. Europie Germanie utworzyli kilka pa艅stw stanowi膮cych syntez臋 tradycji prowincjonalnorzymskich i „barbarzy艅skich”. W Skandynawii uformowa艂a si臋 w VIII w. oryginalna kultura wiki艅ska, oddzia艂uj膮ca silnie m.in. na kultur臋 S艂owian zachodnich. Religia. System wierze艅 politeistycznych German贸w jest znany m.in. z przekaz贸w Tacyta (Germania), literatury staronord., znalezisk archeol. oraz 艣redniow. i p贸藕niejszych wierze艅 ludowych. Bogowie wyst臋powali w nich jako dawcy wszelkich d贸br i obro艅cy ludzi. W religii p贸艂nocnych German贸w rozr贸偶niano 2 rody bog贸w: Az贸w (Odyn, Thor, Tyr, Baldr, Hajmdal), zwi膮zanych z organizacj膮 spo艂.-polit., i Wan贸w (Frejr, Nj枚rdhr, Freja) — z wegetacj膮 w przyrodzie i p艂odno艣ci膮. G艂贸wne b贸stwa zachodnich German贸w to Wodan (nordycki Odyn), Donar (Thor), Ziu (Tyr), Freja. Bogowie, jakkolwiek pot臋偶ni, nie byli wszechmocni ani wieczni (ragnarok) i jak ludzie podlegali przeznaczeniu (norny). Opr贸cz 艣wiata bog贸w istnia艂 r贸wnie偶 艣wiat duch贸w i demon贸w (elfy, koboldy, niksy, trolle, fylgie i walkirie), przychylnych lub wrogich ludziom. Wol臋 bog贸w usi艂owano bada膰 za pomoc膮 wr贸偶b. 艢wiat, wg nord. kosmogonii, powsta艂 z cia艂a olbrzyma Imira; jesion Igdrasil by艂 podpor膮 ziemi, wyobra偶anej jako tarcza i otoczonej oceanem. Z pni drzew stworzyli bogowie pierwsz膮 par臋 ludzi: Askra i Embl臋 i umie艣cili ich w Midgardzie. Religia stanowi艂a u German贸w jeden z czynnik贸w 偶ycia spo艂.-polit.; funkcje kultowe spe艂nia艂 naczelnik plemienia (kap艂an贸w nie znano); miejscami kultu by艂y 艣wi臋te gaje, g贸ry, 藕r贸d艂a i kamienie; 艣wi膮tynie pojawi艂y si臋 dopiero w okresie wp艂yw贸w rzymskich. 艢wi臋ta germ., zwi膮zane z rokiem roln., czczono ofiar膮 ze zwierz膮t i p艂od贸w rolnych, wsp贸ln膮 uczt膮 ku czci bog贸w oraz zmar艂ych (Jul). Germanie wierzyli w 偶ycie pozagrobowe na wz贸r ziemskiego, st膮d bogate wyposa偶enie grobu — domu zmar艂ego; p贸藕niej powsta艂o wyobra偶enie Hel i Walhalli. Z religii German贸w, zanikaj膮cych w miar臋 szerzenia si臋 chrystianizmu (IV–XI w.), pozosta艂o wiele 艣lad贸w w niem. i skand. wierzeniach ludowych.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
GLIPTYKAGLIPTYKA [gr.], sztuka rze藕bienia — rytowanie i r偶ni臋cie szlachetnych i p贸艂szlachetnych kamieni (gemma) — znana w III tysi膮cl. p.n.e. w Mezopotamii; wysoki poziom artyst. osi膮gn臋艂a w II tysi膮cl. p.n.e. w kr臋gu kultury egejskiej (Kreta, Mykeny); rozkwit w VI w. p.n.e. w Grecji oraz w okresie hellenistycznym i rzym.; we wczesnym 艣redniowieczu by艂y u偶ywane g艂. gemmy antyczne (zdobi膮ce przedmioty kultu, pier艣cienie biskupie); w czasach nowo偶. rozkwit gliptyki w okresie renesansu (Florencja, Rzym, Mediolan), ponownie — w okresie klasycyzmu (XVIII i XIX w.), w zwi膮zku z zainteresowaniem sztuk膮 antyczn膮; g艂. zbiory gliptyki: Biblioteka Nar. w Pary偶u, Ermita偶 w Petersburgu, Galeria Uffizi we Florencji
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
GociGOCI, Gotowie, lud wschodniogerm. przyby艂y z g艂. fal膮 German贸w ze Skandynawii (prawdopodobnie od nich pochodzi nazwa wyspy Gotlandia na M. Ba艂tyckim) do 艣rodk. Europy; w III w. osiedli nad M. Czarnym; w tym czasie podzielili si臋 na Ostrogot贸w (Goci wschodni) i Wizygot贸w (Goci zachodni). Archeologia. Za najwcze艣niejszy, uchwytny archeol. 艣lad Got贸w jest uznawana kultura wielbarska, kt贸ra w pocz膮tkach okresu wp艂yw贸w rzymskich uformowa艂a si臋 na Pomorzu Gda艅skim; w kulturze tej jest czytelna obecno艣膰 element贸w skand. (np. kr臋gi kam.), co jest zbie偶ne z przekazan膮 przez Jordanesa tradycj膮 plemienn膮, wg kt贸rej Goci mieli pochodzi膰 ze Skandynawii. Nast臋puj膮ce na prze艂. II i III w. rozszerzenie si臋 zasi臋gu kultury wielbarskiej na Mazowszu i Podlasiu jest interpretowane jako 艣lad w臋dr贸wki Got贸w i sprzymierzonych z nimi plemion wschodniogerm. nad M. Czarne i nad dolny Dunaj. Formuj膮ca si臋 kultura czerniachowska jest 艂膮czona przede wszystkim z Ostrogotami, a kultura Sintana de Mure艧, wyst臋puj膮ca w Siedmiogrodzie i pd. Karpatach, z Wizygotami. Najazdy Hun贸w u schy艂ku IV i w V w. wypar艂y Got贸w z dotychczasowych siedzib, 藕r贸d艂a archeol. nie daj膮 jednak podstaw do prze艣ledzenia ich dalszej w臋dr贸wki. Dopiero z ostatecznych siedzib obu od艂am贸w Got贸w: z Hiszpanii (Wizygoci) i z Italii (Ostrogoci) s膮 znane materia艂y archeol., kt贸re mo偶na bezdyskusyjnie wi膮za膰 z Gotami. W Europie Wsch. pozosta艂a tylko niewielka grupa Got贸w, kt贸ra w g贸rach Krymu przetrwa艂a a偶 do podboju tur. w XV w.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 
Gr贸bGr贸b to intencjonalnie wykonana konstrukcja w celu z艂o偶enia cia艂a zmar艂ego lub zmar艂ych oraz wyposa偶enia.
 
Ja膰wingowieJA膯WINGOWIE, Ja膰wi臋gi, wymar艂y lud prus.-litew. z grupy Ba艂t贸w, zamieszkuj膮cy w 艣redniowieczu ziemie mi臋dzy jez. Mamry i 艢niardwy a rzekami Biebrz膮, Niemnem i Szeszup膮; na prze艂. X i XI w. poddani ekspansji pol. i ruskiej (np. 983 wyprawa W艂odzimierza Wielkiego); w XI–XII w. stosunki s艂ow.-ja膰wieskie raczej pokojowe; w XIII w. 艂upieskie najazdy Ja膰wing贸w na Mazowsze i Ma艂opolsk臋 (cz臋sto wsp贸lnie z Litwinami) i odwetowe wyprawy pol.; od po艂. XIII w. rywalizacja krzy偶acko-pol.-ruska o opanowanie Ja膰wie偶y; coroczne od 1278 najazdy Krzy偶ak贸w doprowadzi艂y 1283 do wyniszczenia Ja膰wing贸w; ich resztki schroni艂y si臋 na Litwie, Rusi i Mazowszu; cz臋艣膰 Krzy偶acy przesiedlili do Sambii (gdzie wsie Ja膰wing贸w przetrwa艂y do po艂. XVI w.). A. KAMI艃SKI Ja膰wie偶. Terytorium, ludno艣膰, stosunki gospodarcze i spo艂eczne, 艁贸d藕 1953.
Komentarze: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA
 


Wszystkie | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | Inne


Glossary V1.5
Aktualny PageRank strony pradzieje.pl dostarcza: Google-Pagerank.pl - Pozycjonowanie + SEO